Omvikdalen Foto :Nord

Omvikdalen
Foto :Nord

Egil Hovda har skrive ein artikkelserie om skule og lagsarbeid i Omvikdalen. Endringar og nye tankar møtte stundom splid og usemje i bygda: Ei nytilsett kvinneleg lærarinne satt i fleire dagar og venta på elevar som ikkje møtte. Då fekk ho beskjed frå ein av bygdas beste menn :» Vi har engasjert ein mannleg lærar, så du kan reisa.» Les meir

Omvikdalen skule. Frå venstre gamleskulen(1903), skulebygget frå 1965, gymsalen (1975)

Omvikdalen skule.
Frå venstre gamleskulen(1903), skulebygget frå 1965, gymsalen (1975)


Milepelar for skule og lagsarbeid frå 1739 til 1975 i Omvikdalen
1739- Ulike religiøse lag og grupper
1849 Jordbrukskule i Sandvik. Vedteke av stat og fylke
1861 Studenskule i Sandvik. Ansvarleg prest Erik Olsen (1860-1861)
1862 Nytt skulebygg på Hjelmeland. Øvre kant av garden Myra.
1863 Fyrste lærar med lærarutdanning, Erik Samson Stuland
1865 Omvikdalen Bondeforeining. (1865-1875)
1881 Omvikdalen Ordskiftelag ( 1881-1882)
1883 Ynglingeforeininga. (1883-1884)
1884 Opplæring av vaksne gutar med utvida fagkrins. (1884-1888)
1888 Omvikdalen leselag, seinare same år omdøypt til Omvikdalen ungdomslag
1903 Nytt skulebygg på Fitjaheio
1965 Noverande skulebygg på Fitjaheio
1975 Ny gymnastikksal på Fitjaheio


Ulike religiøse lag og gruppe frå 1739 til d.d.:

Det er lite å finna i historiske kjelder om organisert religiøst arbeid i Omvikdalen. Vi veit at det har vore rimeleg stor aktivitet gjennom deltaking i ulike misjonsprosjekt i ut- og innland. Døme på dette er, Samemisjonen, Kinamisjonen, Santalmisjonen, Indre og Ytre Sjømannsmisjonen m.fl. Før dei fekk eige hus, Forsamlingshuset, det seinare Bedehuset, vart nok desse møta haldne rundtom på gardane. Men ved enkelte høve kjem det fram at dei hadde større tilstellingar i skulen og i Tinghuset.
Der var i periodar stor aktivitet i Bedehuset med mellom anna Yngres, søndagsskule, Unge Røyster, og ulike andre tiltak for barn.

Jordbruksskulen i Sandvikjo (1849):

Nedre Sandvik der jordbrukskulen var

Nedre Sandvik der jordbrukskulen var


Etter vedtak i statsråd og fylkesting vart det i 1849 etablert skule for jordbruksutdanning i nedre Sandvik. Skulen var to-årig og hadde 6 elevar på kvart årstrinn.
Elevane fekk teoretisk og praktisk opplæring i dyrking og produksjon av landbruksmaskinar og utstyr. Bøndene i området var sers interesserte i å skaffa seg det nye utstyret. Diverre vart undervisningstilbodet vurdert til å vera for dyrt. Med bakgrunn i dette vart det ”kroken på døra” i 1860.

Studentskulen i Sandvikjo (1860-1861):
Studentskule (Latinskulen)vart etablert i dei gamle lokala til jordbruksskulen i 1860. Det faglege ansvaret hadde prest Erik Olsen, som seinare starta opp med lærarutdanning av lågare grad for kvinner på Ølve.
Elevane vart innlosjerte på gardane rundt om i dalen. Av elevar som i ettertid vart landskjente, kan ein nemna Anders Hovden, Bernt Støylen og Andreas Lavik. Latinskulen vart lagd ned i 1861.

Det nye skulebygget på Hjelmeland

Første skulestova låg på Hjelmeland

Første skulestova låg på Hjelmeland


Første skulehuset i Omvikdalen stod ferdig i 1862. Huset var plassert på Hjelmeland, midt i dalen. Materialane til å byggja den nye skulen vart tekne frå bygg som vart rivne då dei la ned Jordbruksskulen og Latinskulen i Sandvikjo i 1861. Huset hadde eitt klasserom på 20,8 m2 pluss gang og vedbod på 7,2 m2.
Skulestova på Hjelmeland, grunnplan

Skulestova på Hjelmeland, grunnplan


Etter det eg kan finna ut fekk 3 andre skulekrinsar i kommunen og nye skulebygg av materialar frå den gamle jordbruksskulen i Sandvikjo.

Formell lærarutdanning (1863):
Første læraren som hadde lærarutdanning var Erik Samson Stuland. Han tok eitt-årig lærarlærlingeskule i 1863 ved Fjellberg kommunale høgare Allmenskole. I tillegg synte han stort engasjement for misjonsarbeid og var den første som tok opp skigåing som fysisk fostring.

Lag og organisasjonar i Omvikdalen:
Første skulelova kom i 1739. Ein kan ikkje i historiske kjelder finna at det var noko stor organisert lagsaktivitet i dalen den tida, med unntak av misjonsforeiningar for kvinner. Dei kom saman for å samla inn pengar til ulike misjonstiltak. Det har det vore tradisjon for fram til vår tid.
Fram til opplysningstida rundt 1850, var det etter måten stabile ramer for den einskilde sin plass i samfunnet. Desse ramene var opplesne og vedtekne, og var ”samfunnslimen” så langt. Omvikdalen er ikkje ei sentral bygd sett i større samanhang, men dei nye ideane nådde hit og på 1860 – 70 talet. Den som hadde æra for dette i Noreg, var stortingsmann Søren Jaabæk. Han spreidde dei nye ideane gjennom bladet sitt Folketidende. Jaabæk oppmoda til oppvakning gjennom kunnskap, drøfting og kritisk tenking. Med andre ord, han mante til opprør mot privilegium og ”hevdvunne sanningar”.

Omvikdalen Bondeforeining 1860:

Hans Meidel sin bustad og forretning

Hans Meidel sin bustad og forretning


Med bakgrunn i desse nye ideane vart Omvikdalen bondeforeining ( Kvinnherreds Folkeforening), skipa i 1860. Første leiaren var Godskalk Jonson frå Myklebust og nestleiar var Samson Meidel.
Tema som først var oppe til drøfting var jordbruksfaglege spørsmål, men etter kvart kom spørsmål om demokrati, levekår, status mellom ulike grupper og økonomi. Laget etablerte branntrygdelag, Kvinnherad gjensidige brandforsikring. Dette laget var eit av dei største trygdelaga i landet, men gjekk inn som sjølvstendig lag i 1875. Bondeforeiningen sin aktivitet dala av etter kvart og den gjekk inn i slutten av 1870-åra.

Omvikdalen ordskiftelag 1881:
Hausten 1881 vart Jens Tvedt, Lars Meidel og Axel Lea samde om å starta opp Omvikdalen ordskiftelag. Dei første møta vart haldne i tingstova på Dimmelsvik og seinare i skulehuset på Hjelmeland. Laget hadde sterkt fokus på litteratur, særleg dei store norske forfattarane. Dette var nok naturleg sidan Bjørnson-elskaren Jens Tvedt, var sentral i laget. Det var ikkje berre det boklege som vart handsama på møta. Fysisk aktivitet var og viktig for deltakarane.

Tinghuset i Dimmelsvik

Tinghuset i Dimmelsvik


Motkreftene i bygda var ikkje særleg glade for dei nye ideane som kom fram. Det var stadig utspel for stoppa aktiviteane deira. Sterke krefter i bygda ville ha presten til å nekta ordskiftelaget å ha samlingar i det nye skulehuset. Då var det godt å ha ein prest som Unger. Den store velviljen hans for lagsarbeid i kommunen var godt kjent. Det vart og gjennomført listeaksjonar, der ein samla underskrifter mot dei nye laga som vaks fram. Året etter etableringa flytta Jens Tvedt til Stavanger, og laget gjekk inn då eldsjela vart borte.

Ynglingeforeininga:
I historiske kjelder kan ei lesa at kulturpersonen Axsel Lea etter kvart følte seg lite velkomen i det friviljuge arbeidet, og han trekte seg derfor tilbake. Men det tok ikkje lang tid før sentrale bygdefolk tok kontakt og bad om hjelp. Som den eldsjel han var, vart det snart full fart med nye planar.
Den 4. februar 1883 gjekk det ut innbjoding til etablering av Ynglingeforeining for menn mellom 17 og 30 år. Dei som skreiv under innbjodinga var:
Axel Lea, Johannes L. Ripel, Nils Tvedt, Johannes J. Hjelmeland, Samson Jensen Hjelmeland, Samson J. Stueland, Jens J. Stueland, Lars Olai Meidel, Hans Severin Meidel, Mons Matsen Rabben, Karl M. Bertelsen Næs, Mons M. Omvig, Lars E. Lund, Johan J. Omvik, Kristen K. Sædberg.
Dersom ein leitar i historiske kjelder for Omvikdalen, finn ein alle desse personane att i ulike samanhengar. Dei har nok saman med andre vore viktige for samfunnsutviklinga i dalen.
Interessa var etter måten stor for foreininga. Lokale skaffa dei seg gjennom rehabilitering av ”Blåstova” i eit eldre hus på Fet. Truleg stod dette huset der Ole Johnny Albrethson har garasjen sin i dag. Rommet vart innreia med bord og stolar. Gjennom ulike kanalar og tidlegare boksamlingar fekk dei til eit lite bibliotek. For å halda seg orientert om utviklinga abonnerte dei på desse blada: Bergensposten, Heimdal, Budstikka, S.B.Folkeblad, Folkevennen, Vikingen. For å dekka laget sin utgifter måtte medlemmane betale ein årleg kontingent. Lokala stod opne slik at medlemmane kunne gå inn når det passa og lesa aktuelle blad eller bøker.

Bakkehuset, der Axel Lea budde

Bakkehuset, der Axel Lea budde


Ynglingeforeininga dreiv og med fysisk aktivitet.
Foreininga tok på seg ansvaret for å arrangera 17. mai feiringa i 1884. Det kom folk heilt frå Uskedalen, Rosendal og Løfallstrand for å feira og delta i kapproinga. Det var to hovudtalarar for dagen, presten Unger og Anders Lavik.

Opplæring av vaksne gutar:
Då Ynglingeforeininga gjekk til kvile i 1884, var det ikkje lenger nokon stad eller fora der ein kunne søkja kunnskap og drøftingar om demokrati og menneskerettar. Dette behovet såg Aksel Lea og starta opp ein skule for vaksne gutar. Tilbodet for 4-5 gutar vart godt omtykt og varde i fleire år. Dette vart nok ei god stamme for framtida og skipinga av Omvikdalen ungdomslag.

Med- og motgang i ei brytningstid:
I heile perioden frå skipinga av Bondeforeininga i 1860, vidare i Ordskiftelaget i 1881 og Ynglingeforeininga i 1883, var der ei spenning om korleis utviklinga i bygda ville verta. Ein kan lura på om dette var grunnen til at desse laga fekk så kort levetid. Kva var det som låg bak den usemja som kom for dagen? Nei, det kan vi ikkje i dag gi eit fullgodt svar på. Historiske kjelder syner at der var stor uro for kva dei nye ideane som opplysningstida bar med seg, ville føra til. Det sikre var ikkje så sikkert lenger. At det vart stilt spørsmål om kyrkja og religionen vart av mange oppfatta som blasfemi.

Det nye Noreg med demokrati og folkestyre var noko nytt og uklart. Vi skal her hugsa at det berre var embetsmenn og jordeigarar (bønder) som hadde stemmerett ved stortingsval. Korleis ville dette bli om kvinnene og alle dei andre som krov det, skulle få denne retten?

I heile denne perioden gjekk striden i hovudsak på tre nivå:
⦁ Dei unge mot dei gamle.
⦁ Jordeigar mot tenestefolk og lausarbeidarar.
⦁ Likestilling og demokrati.

Omvikdalen Leselag / Omvikdalen Ungdomslag:
I tida etter nedlegginga av Ynglingeforeininga i 1884, var det mange som sakna ein arena for kunnskap og drøfting, men det måtte og vera rom for både alvor og fest. Nils Tvedt og Johannes Ripel kalla i 1888 inn til møte i skulehuset på Hjelmeland. Det møtte 5-6 personar og det vart vedteke å skipa eit leselag. Nils Tvedt skaffa gjennom eigne og andre sine kontaktar eit lite bibliotek. Bøkene vart nytta på møta og gjekk på omgang i tida mellom møta. Kroppsøving var og ein viktig del av laget sin aktivitet.
Etter kort tid vart namnet på laget endra frå leselag til ungdomslag. Det vart no opna for at jenter og kunne vera medlemmar i laget. Laget var soleis ein sosialiseringsarena der ein drøfta levekår, litteratur og samfunnsutvikling.
Ungdomslaget vart skipa i 1888, og med utgangspunkt i dette laget vart det etter kvart gjennomført mange dugnadsaktivitetar og andre knoppskytingar.

Aktivitetar med utgangspunkt i ungdomslaget (1888 – 1984)
1889 Omvikdalen Songarlag
1890 Vegparsellen Sandvik-Landa og Ripel-Fedt
1992 Nytt forsamlingshus saman med Indremisjonen på Bjørkevollen
1902 Utgraving av kjellaren til skulen på Fitjaheio
1933 Folkebadet
1938 Nytt ungdomslagshus på Fitjaheio
1946 Omvikdalen Idrettslag, som lag under ungdomslaget.
1957 Rubbestadnes Yrkesskule avd. Kvinnherad.
1976 Omvikdalen Idrettslag,starta på ny,framleis under ungdomslaget.
1984 Barnehage

Omvikdalen Songarlag (1889):
I 1989 vart Omvikdalen songarlag skipa i regi av Omvikdalen ungdomslag. Første leiaren var Nils Seim og seinare overtok Johs.L Ness.

Omvikdalen Songarlag Foto Gunnar Rabben/Grenda

Omvikdalen Songarlag
Foto Gunnar Rabben/Grenda


Fremste rekkje: Maja Stuland, Gudina Falk, Margrethe Sandvik, Ottilie Mathiesen, Kristianna Tveito og Kristina Bjørkevoll. Andre rekkje: Martha Hirth, Margrethe Sandvik, Britta Sandvik, Margrethe Lavik og Gerda Meidel. Tredje rekkje: Per Guddal, Johs. Ripel, Johs. L. Ness (dirigent), Kjetil Hjelmeland og Mons Rabben.

Friviljug vegarbeid i regi av Ungdomslaget(1890):
I 1890 Sette Omvikdalen ungdomslag i gang to store frivillige dugnadsprosjekt:
⦁ Vøla på vegen frå Sandvikjo til Landa
⦁ Ny veg frå Ripel til Fedt.

Omvikdalen forsamlingshus 1892:
Det var ikkje berre ungdomslaget som vanta lokale til møta sine. Same problemet hadde misjonsforeininga. Dei hadde i lengre tid hadde drøfta bygging av eit felles forsamlingshus med Guddal krins. Guddalskrinsen trekte seg, dei kom fram til at avstanden til det nye forsamlingshuset ville verta for lang. Etter ein del drøfting vart misjonsforeininga og ungdomslaget samde om å satsa på eit felles husprosjekt, Omvikdalen forsamlingshus.

Omvikdalen forsamlingshus, seinare Omvikdalen bedehus

Omvikdalen forsamlingshus, seinare Omvikdalen bedehus


Partane vart samde om ein felles bruksparagraf:
” Huset skal nyttast til gagn for bygda og ikkje til skade for gudstru og moral”. Sameksistensen gjekk bra i ei rekkje år, men då huset var nesten nedbetalt, strama misjonsforeininga til. Dei var missnøgde med ungdomslaget sin bruk av huset, og med bakgrunn i dette avgjorde dei at huset berre skulle nyttast til bønemøte. Dette vart ein vond og stygg konflikt og partane skilde lag, utan noko økonomisk oppgjer.

Nytt lokale i den nye skulen på Fitjaheio, 1903.
Samstundes som ungdomslaget vart utan lagslokale, skulle kommunen byggja nytt skulehus på Fitjaheio (gamleskulen som står der i dag). I utgangspunktet skulle skulen byggjast utan kjellar. Etter drøftingar med kommunen vart ein samde om at ungdomslaget skulle ta på seg å grava ut kjellaren, dersom dei fekk nytta lokalet til lagsaktivitetar.

Kjellaren som ungdomslaget grov ut til skulen (1903)

Kjellaren som ungdomslaget grov ut til skulen (1903)

I 1903 var grave- og byggearbeidet til den nye barneskulen avslutta og skuleborna kunne flytta inn i nye lokale. Lagsmøta til ungdomslaget kunne no haldast i den nye skulehuskjellaren.
I 1914 såg dei på om det kunne vera mogleg å få ein stad der folk i bygda kunne få eit ”stampevask” i ny og ne. Dei kom då fram til at ein kunne plassera stampar på loftet på skulen og så pumpa vatn opp frå kjellaren. Avløpet gjekk i eige røyr ned og ut. Dette vart nytta ei tid, men opplegget var upraktisk. Tanken om eige folkebad vart aktuell.

Folkebadet(1933)
Etter ein del planleggingsarbeid, dugnadsarbeid og positiv avtale med Johannes Ripel om fri grunn, stod Folkebadet klar til bruk i 1933. Martin Lea var eldsjela i arbeidet om å realisera folkebadet. Badet fekk innreiing med garderobe, dusjrom og badstove.

Folkebadet i Omvikdalen (1933)

Folkebadet i Omvikdalen (1933)

Fyrste tida var Johan Falk fyrmeistar, seinare overtok Henrik Falk. Dei fyrste ”badegjestene” var Martin Lea og Per Korsvold. Kostnaden vart kr. 0,75 pr. person. Tilbodet var delt i to, kvinner på ettermiddagstid og menn på kveldstid. Badet vart og nytta av folk frå nabobygdene. Interessa for tilbodet dabba av etter kvart som bad vart ein naturleg del i alle hus. Badet vart i 1961 seld til Leif Ripel, eigaren av garden som tidlegare hadde gitt fri grunn.

Omvikdalen Ungdomslag får eige lagshus (1938)

Ungdomshuset Dalheim (1938)

Ungdomshuset Dalheim (1938)

Historia syner at Omvikdalen Ungdomslag hadde eit omflakkande liv i mange ulike lokale. Ein kan nemna: gamle skulen på Hjelmeland, gamle og nye tinghuset, forsamlingshuset, skulehuskjellaren på Fitjaheio, og ved fleire høve andre lokale på Dimmelsvik.
Mykje måtte ordnast før bygging av lagshus kunne ta til. Grunn for bygget måtte skaffast. Gabriel Tveito sa seg viljug til å selja ei tomt på Fitjaheio.
Arbeidet med grunnmur vart leia av Godtfred Myklebust og fullført i 1937.
Martin Fedt var sjef for byggjenemnda. Byggjearbeidet hadde Rosendal Møbelsnekkeri på akkord, med ei kostnadsrame på kr. 3.000. Alt skulle gjerast så rimeleg som mogleg, og ein del av arbeidet skulle derfor gjerast på dugnad etter at hovudentreprisen av avslutta, noko som gav ungdomslaget ein del problem og utfordringar. Siste del av arbeidet vart utført i 1939. Inventar og utstyr vart finansiert med gåver, og mykje dugnadsarbeid vart lagt ned.
I november månad i 1938 stod det nye lagshuset klart til innviing. Det vart litt spesielt, for på same festen kunne ein feira ungdomslaget sitt 50 års jubileum.

Omvikdalen Idrettslag (1949 –ca 1960)
Idrettsgruppa var eit lag under ungdomslaget. Laget vart meldt inn i Norges Idrettsforbund og Hordaland Friidrettskrets. Laget var svært aktivt i dei fyrste åra, med deltaking i idrettsarrangement på kommunalt og fylkeskommunalt nivå.
Laget fekk kr 2.300 i løyving frå Kvinnherad kommune i 1953, så då var nok laget registrert på ein eller anna måte.
Det var for det meste friidrettsøvingar som stod på programmet. Ein årleg aktivitet var idrettsmerkeprøven. Annonser i Grenda frå 1953 syner at det idrettslaget lyste ut trimparti for damer og husmødre, v/ instruktør Herta Omvik.
Idrettsgruppa gjennomførte i perioden 1951-1954 eit omfattande arbeid med opparbeiding av idrettsplassen ved skulen og ungdomshuset.
Dei mest aktive personane i laget var, Berge Sæberg, Øyvind Sandvik, Arne Mehl, Herta Omvik, Tor Omvik, Henrik Falk.
Idrettslaget vart avvikla ca. 1960.

Yrkeskulen i Omvikdalen (1957)
Etter ein del drøfting vart Kvinnherad kommune og ungdomslaget samde med Rubbestadnes Yrkesskule om leigeavtale for kjellaren i ungdomshuset frå hausten 1957.

Yrkesskulebygget ((1966), no Omvikdalen barnehage

Yrkesskulebygget ((1966),
no Omvikdalen barnehage


Eg kjenner godt til dette då far min Anders Hovda var Rubbestadnes yrkesskule sin kontaktperson i Kvinnherad. Med bakgrunn i dette måtte heile familien stilla opp på dugnad for å gjera lokalet klart med inventar og maskinar. Frå starten av hadde skulen 2 klassar. Klassestyrarar var Kleven og Skarpenes.
I den tida var ikkje offentleg kommunikasjonen særleg god. Elevane som budde på strekninga Løfallstrand – Valen kunne pendla kvar dag. Men dei som kom frå Ølve/Hatlestrand/ eller Matre/Åkra måtte bu på hybel. Middag fekk dei på bedehuset heile den tida yrkesskulen heldt til i ungdomshuskjellaren. Elevgruppa fordelte seg stort sett halvt om halvt med hybelbuarar og pendlarar.
Yrkesskulen nytta ungdomshuskjellaren fram til 1966. Dei flytta då inn i nytt yrkesskulebygg tvers over vegen. Der var dei til den nye vidaregåande skulen vart ferdig på Husnes.
I dag blir ein stor del av bygget nytta til barnehage.

Omvikdalen Idrettslag (1976 – )
8. februar 1976 vart det starta idrettslag att, ein arvtakar av eit tidlegare lag (1945-1969). Bakgrunnen for dette var at eg og mange med meg i nærområdet såg at det var lite og ikkje aktivitetstilbod for ungane utanom skuletida.
I heile 1975 hadde vi ulike ”prøve”-aktivitetar som springing/hopp, terrengløp, orientering og skirenn. Resultata i denne perioden var så gode at vi vart samde om å restarta idrettslaget, og då som ei lag under ungdomslaget. Dette hadde praktiske årsaker, vi fekk gratis øvingslokale i ungdomshuset. Kort tid etter etableringa i 1976 vart laget meldt inn i Norges Idrettsforbund, Hordaland Idrettskrets og Norges skiforbund. Seinare vart idrettslaget eige lag.
Noko med det første vi gjennomførde som fellesaktivitet var Aterstad-marsjen.
Dei første åra utmerka laget seg med stor aktivitet innan skisporten, med mange karusellrenn og faste treningskveldar i Fjellhaugenområdet.
Dei som var med i det første styret var: Egil Hovda, Inger Søllesvik,
Kristin Stuland Stensletten, Jan Tveito og Liv Bakka.

Barnehage (1984):
Hausten 1984 leigde Omvikdalen Husmorlag kjellaren i ungdomshuset til barnehage. Seinare vart det etablert barnehage i dei gamle lokala til yrkesskulen.

Litteraturliste:
⦁ Skulen i Kvinnherad gjennom 250 år (1739 – 1989), v/ Jorunn Toskedal,
Otto Vikane, Arne Digernes og Aslug Eik.
⦁ Jubileumsskriv Omvikdalen Ungdomslag 100 år (1888 – 1988)
v/Aslaug Eik og Kari Fedt Haugsbakk
⦁ Bygdesoge for Kvinnherad I v/Erling Vaage
⦁ Kvinnherad 1837 – 1945 v/Tor Bringedal

Obs! Dersom du har forslag om tilleggsopplysningar eller rettingar kan du senda dei til:

Egil Hovda, Goto 6B 5470 Rosendal
Telef. 91315887
E-mail: e-hovda@online.no